‘Terugkijkend op toen, met de kennis van nu...’ Deze formulering wordt tegenwoordig veel gebezigd om beoordelingsfouten uit het verleden te vergoelijken. Dat kan Nobelprijswinnaar Joseph Stiglitz in zijn jongste werk Freefall: Free Markets and the Sinking of the Global Economy in elk geval niet verweten worden.

Ruim tien jaar geleden, tijdens de Aziëcrisis, waarschuwde Joseph Stiglitz al voor de gevaren van het vrijemarktdenken van het Amerikaanse ministerie van Financiën en het IMF. Hij voorspelde grote problemen als deze instanties niet snel tot inkeer zouden komen. Anno 2010 blijkt dat de Aziëcrisis slechts een voorproefje was van de ernstigste economische crisis sinds de jaren dertig van de vorige eeuw. Het is dan ook niet verwonderlijk dat Stiglitz’ jongste pennenvrucht een hoog ‘zie je wel’-gehalte heeft.

Kortetermijnwinst
In zijn boek probeert Stiglitz de oorzaken van de kredietcrisis bloot te leggen, te beginnen met het proces van deregulering en privatisering dat in de jaren tachtig is ingezet. Hij laat het gebruikelijke rijtje – zoals de bonuscultuur, agressieve kredietverstrekking en de bubble in de huizenmarkt – de revue passeren, maar gaat nog een stap verder. Volgens de econoom liggen aan de missers op de financiële markten veel diepere maatschappelijke problemen ten grondslag, zoals een oneerlijke verdeling van de welvaart en een sterke focus op kortetermijnsuccessen in plaats van effecten op de langere termijn.

Cosmetische ingrepen
Dit vraagt volgens de econoom om radicale hervormingen, teneinde nieuwe systeemcrises te voorkomen. En juist daaraan schort het, volgens hem. Dankzij snel overheidsingrijpen is voorkomen dat de recessie omsloeg in een tweede Great Depression. Maar radicale veranderingen zijn vooralsnog achterwege gebleven.

De huidige ingrepen en stimuleringsmaatregelen zijn volgens de econoom vooral cosmetisch van aard en volstrekt onvoldoende om megaproblemen als het sterk uitdijende overheidstekort en de hevige concurrentie van bijvoorbeeld China het hoofd te bieden. Volgens Stiglitz hebben de presidenten Bush en Obama de ernst van de crisis onderschat. Hij vreest dat de Verenigde Staten hierdoor slechter uit de crisis zullen komen: opgescheept met een torenhoge staatsschuld en een financieel systeem dat minder efficiënt is en kwetsbaarder bij een volgende crisis.

Bekende gezichten
Wie denkt dat onder Barack Obama een andere wind waait, komt bedrogen uit, meent Stiglitz, een overtuigd Keynesiaan. Net als zijn voorganger steekt Obama de meeste energie in het redden van banken. Ook keren in zijn entourage veel bekende gezichten terug, aldus de schrijver. Zoals Larry Summers, minister van Financiën onder Bill Clinton en nu de hoogste economisch adviseur van Barack Obama. Deze fervente aanhanger van deregulering liet voorheen zijn oren sterk hangen naar Wall Street en trapt nu in dezelfde valkuil, meent Stiglitz, die overigens in de jaren negentig door toedoen van diezelfde Summers moest opstappen als vice-voorzitter van de Wereldbank.

Ondanks de rekeningen die Stiglitz blijkbaar in zijn boek moet vereffenen, is Freefall door internationale (zaken)kranten goed ontvangen. Het verhaal is niet nieuw, maar biedt wel stof tot discussie. De Financial Times riep het zelfs uit tot het beste boek over de financiële crisis tot nu toe. Wel mist de roze zakenkrant concrete handvatten voor verbeteringen. ‘Stiglitz pleit veelvuldig voor marktregulering, maar geeft niet aan wat dit concreet zou moeten inhouden’, stelt de FT-recensent.

Business as usual
The Guardian vraagt zich af de waarschuwende woorden van Stiglitz ditmaal wel weerklank vinden. Op Wall Street is het immers weer bijna business as usual: banken gaan door op de oude voet, de bonuscarrousel draait vrolijk verder en de mening dat de crisis eerder het gevolg was van te veel dan te weinig overheid, wordt steeds vaker verkondigd.

Wat dat betreft was het voor Stiglitz wellicht beter geweest als alle economische seinen nog wat langer op rood hadden gestaan. Nu wordt hij wellicht opnieuw een roepende in de woestijn.

Joseph E. Stiglitz - Freefall: Free Markets and the Sinking of the Global Economy,
 W.W. Norton & Co, januari 2010, 400 blz. Prijs: € 23,50