Waarom lopen beleggers elkaar blindelings achterna? Waarom blijven ze vaak vasthouden aan missers, tegen beter weten in? En hoe kan het dat de fraude van Bernard Madoff zo lang onopgemerkt is gebleven? Het boek Psychologeld probeert dergelijke gedragingen te verklaren.

In 1992 begint effectenhandelaar Nick Leeson, die voor de chique Britse Barings Bank in Singapore werkt, te speculeren op de koers van de Nikkei-index. Met succes: de miljoenen rollen binnen. Tot het tij keert en Leeson verlies begint te maken. De effectenhandelaar parkeert de verliezen op een geheime rekening en probeert deze ongedaan te maken. Om dat doel te bereiken, neemt hij steeds grotere risico's. Als de Japanse stad Kobe wordt getroffen door een zware aardbeving en de Aziatische beurzen duikelen, zet Leeson alle fiches op rood: hij gokt op een snel herstel van de beurzen. Deze gok pakt echter totaal verkeerd uit. De rest is geschiedenis: Barings kampt met een verlies van omgerekend 1 miljard euro en gaat failliet.

Hoe heeft dit kunnen gebeuren? Anna Dijkman, psycholoog, en Chris Zadeh, voormalig directeur Nederland bij BinckBank en medeoprichter van vermogensbeheerder Ohpen, waren ook benieuwd. Zij doken in de menselijke psyche en schreven hun bevindingen op in Psychologeld.

Verliesaversie
Lange tijd beschouwden economen de mens als een rationele beslisser, de homo economicus, die risico’s en kansen afweegt tegen de opbrengsten en zo tot een optimale keuze komt. Maar dit mensbeeld klopt niet altijd, zo blijkt uit het boek. Geld is emotie. En die bepaalt voor een groot deel hoe we met geld omgaan.
Niets menselijks was ook Leeson vreemd. Dat hij erop gebrand was de verliezen terug te dringen en hiervoor steeds grotere risico's nam, heeft te maken met een verschijnsel dat in de psychologie ‘verliesaversie’ wordt genoemd. Uit onderzoek blijkt namelijk dat de psychologische impact van verliezen ongeveer twee keer zo groot is als die van winnen. Hierdoor vinden mensen het veel vervelender om te verliezen dan ze het fijn vinden om te winnen.

Die visie wordt ondersteund door hersenonderzoek, dat uitwijst dat negatieve gebeurtenissen in andere hersengebieden worden verwerkt dan positieve gebeurtenissen en ook meer neurologische activiteit triggeren.
De auteurs verwijzen in dit kader ook naar de zogeheten prospecttheorie van de psychologen Daniel Kahneman en Amos Tversky, die aangeeft dat een positief dan wel negatief vooruitzicht invloed heeft op het keuzeproces van de mens. Bij een kans op winst worden mensen risicomijdend, terwijl ze bij een kans op verlies – zoals Nick Leeson ondervond – juist extra risico's gaan nemen.
Verliesaversie leidt ertoe dat beleggers de neiging hebben te lang vast te houden aan verlieslijdende beleggingen, terwijl ze winnende beleggingen juist graag in de etalage zetten; een actie die vaak verkeerd uitpakt.

Bevestigingsdrang
Een andere valkuil is bevestigingsdrang, de neiging van mensen om onbewust op zoek te gaan naar informatie die overeenkomt met de eigen ideeën, en informatie die daarmee in strijd is, te negeren of te bagatelliseren. Hieraan maakte bijvoorbeeld de Amerikaanse beurswaakhond SEC zich volgens de schrijvers schuldig bij het toezicht op megafraudeur Bernard Madoff. Omdat voormalig Nasdaq-topman Madoff gold als een gerespecteerd en vakkundig man, toonde de SEC zich blind voor feiten die duidden op het tegendeel, zoals beleggingsresultaten die ongevoelig waren voor de golfbewegingen van de wereldeconomie en de boekhoudcontrole, die werd uitgevoerd door een schimmig accountantbedrijfje.

En zo leggen Zadeh en Dijkman nog meer valkuilen op het gebied van beleggen, sparen, lenen en betalen bloot. Naast de angst voor verlies besteden ze bijvoorbeeld ook aandacht aan kuddegedrag, zelfoverschatting en de behoefte van consumenten aan bevestiging bij de aankoop van een product. Ze geven voor elke valkuil een wetenschappelijke verklaring en komen ook met tips hoe dergelijke missers voorkomen kunnen worden.

Interviews
Het aantrekkelijk vormgegeven boek laat ook acht succesvolle ondernemers kort aan het woord over hun grootste financiële successen en blunders. Zo vertelt ondernemer en investeerder Marcel Boekhoorn over de winst die hij heeft geboekt bij zijn investering in Telfort en de doorverkoop daarvan aan KPN. Maar ook over zijn allereerste investering in een bedrijf dat ironisch genoeg Naïef Mode heette en waarbij hij zulke basisfouten had gemaakt dat het bijna tot zijn vroegtijdige ondergang als ondernemer had geleid.

Psychologeld; Waarom we stoppen met denken als we beginnen met uitgeven, Anna Dijkman en Chris Zadeh, Maven Publishing, 2011. ISBN 978 94 9057 426 0. Prijs: € 15,-